ABD ile İran arasında uzun süredir devam eden gerilim ve savaş sürecini sona erdirmeye yönelik diplomatik girişimlerde yeni bir aşamaya geçildi. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, Hindistan ziyareti sırasında yaptığı açıklamada, taraflar arasında “oldukça sağlam bir teklifin masada olduğunu” ve anlaşmanın Pazartesi günü duyurulabileceğini söyledi. Rubio, sürecin henüz tamamlanmadığını vurgulayarak “Hâlâ üzerinde çalışıyoruz” ifadelerini kullandı. Açıklamalar, ABD Başkanı Donald Trump’ın daha önce anlaşmanın yakın olduğuna dair mesajlarının ardından geldi.
Ateşkes ve Hürmüz Boğazı gündemde
ABD basınına yansıyan bilgilere göre görüşülen çerçeve anlaşma; 60 günlük bir ateşkes uzatması, Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması ve İran’ın nükleer programına ilişkin yeni müzakereleri içeriyor. Özellikle Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması, küresel enerji piyasaları açısından kritik önem taşıyor. Dünya petrol ve sıvılaştırılmış doğalgaz ticaretinin yaklaşık yüzde 20’si bu su yolundan geçiyor. Rubio, bu konuda “masada oldukça sağlam bir teklif var” değerlendirmesinde bulunurken, sürecin abartılmaması gerektiğini de belirtti. İran’ın yanıt sürecinin zaman alabildiğini ifade etti.
Trump’tan “acele etmeyin” talimatı
ABD Başkanı Donald Trump, sosyal medya üzerinden yaptığı açıklamada müzakerelerin “yapıcı” ilerlediğini ancak temsilcilere “acele etmeyin” talimatı verdiğini açıkladı. Trump, “Her iki tarafın da zamana ihtiyacı var, işi doğru yapmalıyız” ifadelerini kullandı. İran’ın nükleer silah geliştirmemesi gerektiğini de vurgulayan Trump, anlaşmanın “büyük ölçüde müzakere edildiğini” söylemişti.
Nükleer program ve uranyum tartışması
Görüşmelerin en hassas başlıklarından biri İran’ın nükleer programı. ABD ve İsrail, İran’ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasını engellemek istiyor. ABD basınına göre masadaki planlardan biri, İran’ın yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stokunu teslim etmesini de içeriyor. İran’ın yaklaşık 440 kilogramlık uranyum stoğuna sahip olduğu değerlendiriliyor. İran ise nükleer programının yalnızca barışçıl amaçlarla yürütüldüğünü savunuyor.
İstihbarat ve güvenlik boyutu
Bazı ABD medya kuruluşları, istihbarat raporlarına dayandırdıkları haberlerde İran liderliğinin savaşın ilk günlerinde hedef alındığını ve bunun diplomatik temasları zorlaştırdığını öne sürdü. Bu durumun İran ile ABD arasındaki iletişim kanallarını yavaşlattığı iddia ediliyor.
Siyasi tepkiler ve iç tartışmalar
Olası anlaşma ABD içinde de tartışmalara yol açtı. Cumhuriyetçi Parti içinde bazı isimler anlaşmayı “fazla yumuşak” bulurken, bazıları diplomatik süreci destekliyor. Senatör Ted Cruz anlaşmayı “felaket bir hata” olarak nitelendirirken, bazı komite başkanları 60 günlük ateşkesin mevcut kazanımları zayıflatabileceğini savundu. Buna karşılık bazı Temsilciler Meclisi üyeleri ise müzakerelerin İran’ı masaya çekmek için önemli bir fırsat olduğunu belirtti.
Bölgesel çatışmaların gölgesinde
ABD ve İsrail’in İran’a yönelik askeri operasyonları sonrası bölgede gerilim tırmanmış, İran da Körfez ve İsrail hedeflerine karşılık vermişti. Bu süreçte kısa süreli ateşkes ilan edilse de kalıcı bir çözüm sağlanamamıştı. Son dönemde yürütülen diplomatik temaslar, çatışmaların yeniden tırmanmasını önlemeye yönelik en ciddi girişim olarak görülüyor.
Belirsizlik sürüyor
Her ne kadar Rubio anlaşmanın Pazartesi günü açıklanabileceğini söylese de hem Washington hem Tahran cephesinde temkinli bir dil kullanılıyor. İranlı yetkililer, bazı alanlarda ilerleme sağlandığını kabul etse de kritik başlıklarda uzlaşmanın henüz kesinleşmediğini vurguluyor. Taraflar, özellikle nükleer program, yaptırımların kaldırılması ve bölgesel güvenlik konularında son pürüzleri gidermeye çalışıyor.
