Arkeologlar, Kuzey Irak'taki Şanidar Mağarası'nda bulunan ve yaklaşık 75 bin yıl önce yaşamış bir Neandertal'in kemiklerinde, ölümcül bir mızrak yarasına işaret edebilecek izler tespit etti. Araştırmacılara göre sol kürek kemiğindeki yaklaşık 15 milimetrelik delik, sivriltilmiş ahşap bir mızrağın neden olduğu yaralanmanın bugüne kadar bilinen en eski örneklerinden biri olabilir. Cambridge Üniversitesi Arkeoloji Bölümü'nden araştırmanın baş yazarı Dr. Emma Pomeroy, yaranın biçimi ve açısının, mızrağın göğüs bölgesinden girerek akciğere ve büyük kan damarlarına zarar vermiş olabileceğini düşündürdüğünü belirtti. Pomeroy, darbenin kalbi hedef alan kasıtlı bir atış sonucu gerçekleşmiş olabileceğini ifade etti. Bununla birlikte araştırmacılar, yaralanmanın kesin olarak kişiler arası şiddetten kaynaklandığını söylemek için yeterli kanıt bulunmadığına dikkat çekiyor. Yaralanmanın av sırasında meydana gelen bir kaza ya da aynı gruptan birinin neden olduğu bir olay sonucunda oluşmuş olabileceği de değerlendiriliyor.
Şanidar Mağarası'ndaki bulgu dikkat çekti
Araştırmacıların bulundukları mağaranın adından hareketle Shanidar A olarak adlandırdığı Neandertal'e ait kalıntılar arasında sol kürek kemiğinin yanı sıra sağ el, üç kaburga kemiği ve bazı dişler de bulunuyor. Mağarada 1950'li yıllarda yapılan kazılarda en az 10 Neandertal'e ait kalıntılar keşfedilmişti. Pomeroy, kürek kemiğindeki deliğin doğal yollarla oluşmuş bir kırığa benzemediğini, dairesel biçiminin ahşap mızraklarla yapılan deneylerde ortaya çıkan kemik hasarlarıyla örtüştüğünü söyledi. Araştırmacıya göre bulgu, tarih öncesi Orta Doğu'da sivriltilmiş ahşap mızrakların kullanıldığına ilişkin önemli bir kanıt niteliği taşıyor. Araştırmaya katılmayan Londra Doğal Tarih Müzesi'nden Profesör Chris Stringer ise yaranın konumu ve boyutunu dikkate alarak kişiler arası şiddet ihtimalinin bir av kazasına kıyasla daha güçlü bir açıklama olduğunu savundu. Stringer, yine de yaralanmanın nasıl gerçekleştiğine ilişkin kesin bir sonuca varılamayacağını belirtti.
Daha önce bulunan Neandertal kalıntılarında da mızrak yarası izleri vardı
Şanidar Mağarası'ndaki yeni bulgu, aynı bölgede 1957 yılında ortaya çıkarılan ve yaklaşık 50 bin yıl önce yaşamış başka bir Neandertal'e ait kalıntıları da hatırlattı. Söz konusu kalıntılarda, kısmen iyileşmiş bir kaburga yarası tespit edilmiş, yaralanmanın taş uçlu bir mızraktan kaynaklanmış olabileceği değerlendirilmişti. Her iki bulguda da yaralanmaların av sırasında mı, aynı topluluk içindeki bir olayda mı yoksa rakip gruplar arasındaki çatışmalarda mı meydana geldiği kesin olarak belirlenemedi. Ancak bu örnekler, Neandertaller arasında kişiler arası şiddetin geçmişine ilişkin arkeolojik kanıtları artırıyor.
Şiddetin izleri yüz binlerce yıl öncesine uzanıyor
Neandertaller, yaklaşık 40 bin yıl önce ortadan kaybolan ve Avrupa ile Batı ve Orta Asya'nın geniş bir bölümünde yaşamış ayrı bir insan türüydü. Bazı dönemlerde modern insanın atalarıyla aynı coğrafyalarda yaşadılar. Neandertaller arasındaki şiddete ilişkin kanıtlar yalnızca Şanidar Mağarası'ndaki bulgularla sınırlı değil. İspanya'nın kuzeyindeki Kemikler Çukuru olarak bilinen arkeolojik alanda bulunan kafatasları üzerine 2022'de yayımlanan bir araştırma, yaklaşık 430 bin yıl önce ölümcül şiddet yaşanmış olabileceğine işaret etti. Araştırmacılar, incelenen 20 örnekte toplam 57 iyileşmiş kafa travması tespit etti. Dokuz kişide potansiyel olarak ölümcül kafa kırıkları bulunurken altı kişide başın sol arka tarafında benzer delici yaralar görüldü. Yaraların belirli bölgelerde tekrarlanması, araştırmacıların kasıtlı darbelerin kazalara kıyasla daha olası olduğu sonucuna varmasına yol açtı. Bulgular, söz konusu toplulukların tamamının şiddete başvurduğunu göstermese de tarih öncesi insan topluluklarında ölümcül saldırıların çok eski dönemlerde yaşanmış olabileceğine ilişkin güçlü işaretler sunuyor.
Bireysel saldırılar ne zaman savaşa dönüştü?
Arkeolojide uzun yıllar boyunca organize savaşın ortaya çıkışı, insanların kalıcı yerleşimlere geçmesi ve toprak, hayvanlar ile gıda kaynakları için rekabetin artmasıyla ilişkilendirildi. Ancak daha eski avcı-toplayıcı topluluklardan ve insanın evrimsel geçmişindeki diğer gruplardan elde edilen bulgular, bireysel öldürme eylemlerinin tarım öncesi dönemlere kadar uzandığını gösteriyor. Bilimsel tartışmanın odağında ise şiddetin ne kadar yaygın olduğu ve münferit saldırıların hangi koşullarda organize çatışmalara ya da gruplar arası savaşlara dönüştüğü sorusu bulunuyor. Şanidar Mağarası'ndaki bulgu, bu sorulara kesin bir yanıt vermese de tarih öncesi topluluklarda şiddetin geçmişini anlamaya yönelik kanıtlara yeni bir örnek ekliyor.
