Londra Metropolitan Polisi tarafından yürütülen soruşturma kapsamında ele geçirilen, MS 2. ile 8. yüzyıllar arasına tarihlenen dokuz tarihi eser Özbekistan’a iade ediliyor. Kaçak yollarla ülke dışına çıkarıldığı belirlenen eserler, “Operation Inherent Vice” kod adlı soruşturma çerçevesinde ele geçirilmişti. Londra Metropolitan Polisi, kültürel varlıkların yasadışı ticaretine yönelik yürütülen uluslararası bir çalışma kapsamında ele geçirdiği eserleri, Özbekistan’ın başkentinde yer alan İslam Medeniyeti Merkezi’ne teslim edecek. Eserlerin teslimi, Londra’da düzenlenen ve Emir Timur’un doğumunun 690. yılı anma programı kapsamında gerçekleştirilen uluslararası kültür etkinliğinde yapıldı.
Budist merkezlere ve antik yerleşimlere ait eserler
İade edilen eserler arasında, Kuşan dönemine ve antik Termez bölgesine atfedilen, ayrıca Karatepa, Fayoztepa ve Dalverzintepa gibi Budist sanat merkezleriyle ilişkilendirilen alçı ve pişmiş toprak baş heykelleri bulunuyor. Eserlerin bir kısmı MS 2. ile 5. yüzyıllar arasına tarihlenirken, 7. ve 8. yüzyıllara ait duvar resmi parçalarının da koleksiyona dahil olduğu belirtildi. Uzmanlar, bu parçaların bir bölümünün Soğd sanat geleneği ya da Güney Özbekistan’daki erken dönem anıtsal sanat ekolleriyle bağlantılı olabileceğini değerlendiriyor. Eserler iade edilmeden önce Londra’daki Özbekistan Büyükelçiliği’nde geçici olarak sergilendi.
Soruşturma Avrupa geneline yayıldı
Metropolitan Polisi’ne göre operasyon yalnızca İngiltere ile sınırlı kalmadı; Avrupa’nın farklı ülkelerinden polis birimleri ve akademisyenler de sürece dahil oldu. Kültürel varlıkların yasa dışı ticaretine karşı yürütülen bu tür operasyonların, uluslararası koordinasyon gerektirdiği vurgulandı. Soruşturma kapsamında, sanat piyasasında faaliyet gösteren aktörlerden birinin bir Timurlu dönemi eserine dair köken şüphesi dile getirmesi üzerine süreç hız kazandı. Bu gelişme, çalıntı ya da kaynağı belirsiz eserlerin izinin sürülmesinde kritik rol oynadı.
“Operation Inherent Vice” ve iade süreci
Kasım 2025’te yürütülen “Operation Inherent Vice” kapsamında ele geçirilen eserler, uzun incelemelerin ardından Özbekistan makamlarıyla paylaşıldı. Metropolitan Polis Ekonomik Suçlar Birimi yetkilileri, eserlerin kökeninin belirlenmesi ve kültürel öneminin anlaşılması için Özbekistan Büyükelçiliği ile yakın temas kurulduğunu açıkladı. Süreçte Art Loss Register kurumu da aktif rol oynadı. Kurum, yasa dışı yollarla yurt dışına çıkarılan eserlerin tespiti ve geri kazanılması konusunda uzmanlığıyla biliniyor. Kurum yetkilileri, sürecin bir sanat tacirinin eserle ilgili köken şüphesini dile getirmesiyle başladığını belirtti.
“Sadece Özbekistan’a değil, dünyaya bir armağan”
Metropolitan Polis’ten Dedektif Sophie Hayes, bulunan eserlerin yalnızca Özbekistan için değil, tüm insanlık için kültürel değer taşıdığını ifade etti. Metropolitan Polis’te ekonomik suçlar biriminin başındaki Başkomiser Kerry Wood ise, “Eserlerin kökenini belirledikten sonra Özbekistan Büyükelçiliği ile temas kurarak kültürel önemini birlikte değerlendirdik” dedi.
İslam Medeniyeti Merkezi’nde sergilenecek
İade edilecek eserler, Özbekistan’da yeni kurulan İslam Medeniyeti Merkezi’ne teslim edilecek. Merkez, eserlerin korunacağını, bilimsel araştırmalara konu olacağını ve kalıcı koleksiyonun bir parçası olarak sergileneceğini açıkladı. Merkezin direktörü Firdavs Abdukhalikov, kültürel mirasın geri kazanılmasının çok aktörlü uluslararası işbirliğiyle mümkün olduğunu belirterek, 2017’den bu yana bu yönde kapsamlı projeler yürütüldüğünü ifade etti. Abdukhalikov ayrıca, Londra’nın küresel sanat piyasasının en önemli merkezlerinden biri olması nedeniyle, bu şehirdeki müzeler ve galerilerle işbirliğinin özel önem taşıdığını vurguladı.
Uluslararası işbirliği vurgusu
Al-Furqan İslami Miras Vakfı Genel Müdürü Sali Shahsivari, iadenin yalnızca fiziksel eserlerin geri dönüşü değil, aynı zamanda tarihsel hafızanın yeniden kurulması açısından da önemli bir adım olduğunu söyledi. Art Loss Register temsilcisi Olivia Whitting ise, kültürel mirasın korunmasının modern kültürün gelişimi açısından temel bir unsur olduğunu belirterek, eserlerin izinin sürülmesi ve iadesinin bu sürecin kritik bir parçası olduğunu ifade etti.
Kültürel mirasın korunması tartışmaları
Uzmanlar, bu tür iade süreçlerinin kültürel varlıkların yasa dışı ticaretine karşı mücadelede uluslararası işbirliğinin önemini bir kez daha ortaya koyduğunu belirtiyor. Eserlerin farklı tarihsel dönemlere ait olması ise Orta Asya’daki kültürel gelişimin uzun dönemli yapısını anlamak açısından önemli bir kaynak oluşturuyor. İslam Medeniyeti Merkezi yetkilileri, müzeler, galeriler ve müzayede evleriyle işbirliğini sürdürerek daha fazla eserin tespiti ve ülkeye geri kazandırılması için çalışmaların devam edeceğini açıkladı.