Ege Genç İş İnsanları Derneği (EGİAD), küresel ticarette artan jeopolitik risklerin, kritik ithalat bağımlılıklarının ve tedarik zincirindeki kırılganlıkların bölge ekonomisine etkilerini ortaya koyan “Ege Bölgesi Ekonomik Güvenlik Analizi” raporunu kamuoyuyla paylaştı. EGİAD Think Tank çatısı altında Research İstanbul iş birliğiyle hazırlanan rapor, EGİAD Dernek Merkezi'nde düzenlenen toplantıyla tanıtıldı. EGİAD Yönetim Kurulu Başkanı M. Kaan Özhelvacı'nın ev sahipliğinde gerçekleştirilen toplantıya, Research İstanbul Yönetici Ortağı ve araştırmanın yazarlarından Can Selçuki de katıldı.
Toplantıda konuşan Özhelvacı, EGİAD'ın 12 ilde 950 üyesi, 3 bin 500 şirket ve 250 bin kişilik bir yapıyı temsil ettiğini belirterek derneğin yalnızca sayısal büyüklüğüyle değil, liderlik okulu ve düşünce kuruluşu kimliğiyle de çalışmalarını sürdürdüğünü söyledi. Daha önce hazırladıkları “Ne Eğitimde Ne İstihdamda” ve “Yaratıcı Yıkım” raporlarına değinen Özhelvacı, ekonomik güvenlik çalışmasının da bu yaklaşımın bir parçası olduğunu ifade etti.
312 üründe 10,9 milyar dolarlık ithalat riski
Türkiye genelinde 4 bin 524 ürünün ithalat yapısının tedarikçi yoğunlaşması, jeopolitik riskler, alternatif kaynaklara erişim ve ikame güçlüğü açısından incelendiği araştırmada, 312 ürünün yüksek ithalat kırılganlığı ve yüksek ikame zorluğu taşıdığı belirlendi. Bu ürünlerin 2024 yılı ithalat değerinin toplam 10,9 milyar dolara ulaştığı açıklandı. Daha sıkı risk ölçütleriyle belirlenen 111 öncelikli kritik ürünün ise yaklaşık 1,5 milyar dolarlık ithalat karşılığı bulunduğu kaydedildi.
Nükleer reaktör parçaları, akrilonitril, antibiyotikler ve molibden cevheri gibi stratejik ürünlerin de yer aldığı raporda, ithalat hacmi görece sınırlı olsa bile alternatif temin olanakları kısıtlı girdilerin üretim güvenliği açısından kritik önem taşıdığı belirtildi.
Özhelvacı, araştırmanın alışılmış bir dış ticaret değerlendirmesinin ötesine geçtiğini belirterek, yüksek ithalatın her zaman yüksek kırılganlık anlamına gelmediğine dikkat çekti. Kritik girdilerin hangi kaynaklardan temin edildiği ve bu kaynaklara erişimin kesilmesi durumunda alternatif tedarikçi bulmanın ne kadar zor olduğunun belirleyici olduğunu ifade eden Özhelvacı, Türkiye'nin ekonomik dayanıklılığının bölgelerin ve firmaların dayanıklılığından ayrı düşünülemeyeceğini söyledi.
İzmir'in ekonomik güvenlik endeksi Türkiye ortalamasının altında
Araştırmada İzmir, Manisa, Denizli, Aydın, Muğla, Uşak, Kütahya ve Afyonkarahisar'ın ithalat kırılganlıkları karşılaştırmalı olarak incelendi. Ulusal il bazlı kırılganlık endeksi ortalaması 0,320 olarak hesaplanırken, İzmir'in 0,308'lik değerle Türkiye ortalamasının altında kaldığı belirlendi.
Ege Bölgesi ithalatının yaklaşık yüzde 64'ünü gerçekleştiren İzmir'in, sektörel çeşitliliğine rağmen özellikle organik kimya girdilerinde yüksek ikame güçlüğü taşıdığı görüldü. Bitkisel yağ ve yağlı tohumda tedarikçi yoğunlaşması, makine, demir-çelik, plastik ve enerji girdilerinde ise tedarik sürekliliği öne çıkan risk alanları arasında yer aldı.
Ege illeri arasında en yüksek ithalat kırılganlık endeksi 0,363 ile Muğla'da ölçüldü. Muğla'da hayvan yemi ve bitkisel yağda tedarikçi yoğunlaşması, Denizli'de bakır ve sentetik liflerde ikame güçlüğü, Uşak'ta ise hububat ve sentetik lif tedarikindeki çok yönlü riskler dikkat çekti.
Özhelvacı'dan İzmir için pilot il önerisi
Ekonomik güvenlik konusunun artık yalnızca şirketlerin satın alma ve tedarik planlarıyla sınırlı olmadığını, ulusal kalkınma ve rekabet politikasının da öncelikleri arasına girdiğini belirten Özhelvacı, 2027-2029 dönemini kapsayan Orta Vadeli Program'da ekonomik güvenlik ve dayanıklılığın başlıca politika başlıklarından biri olarak yer aldığını hatırlattı.
Özhelvacı, geçen hafta Ankara'da gerçekleştirdikleri ziyarette Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz'a da raporlarını sunduklarını ve Yılmaz'ın ekonomik güvenlik konusunu önemsediğini aktardı.
İzmir'in üretim kapasitesi, liman altyapısı, sanayi birikimi ve uluslararası ticaret bağlantılarının önemli avantajlar sunduğunu belirten Özhelvacı, kentin kritik bağımlılıklarının ve altyapı kırılganlıklarının ortaya konulması gerektiğini söyledi.
Özhelvacı, “İzmir’in kurumlarıyla, odalarımızla, kalkınma ajansımızla, üniversitelerimizle birlikte, kentimizin kritik bağımlılıklarını ve altyapı kırılganlıklarını ortaya koyan bir İzmir ekonomik güvenlik haritası çıkarmayı ve İzmir’in OVP’deki ekonomik güvenlik tedbirleri için pilot il olmasını öneriyorum. EGİAD olarak bu çalışmaya katkı vermeye hazırız” dedi.
Dört farklı kriz senaryosu incelendi
Raporda, Çin kaynaklı ihracat kısıtlamaları, Rusya bağlantılı enerji ve hammadde şokları, küresel deniz taşımacılığı krizi ve bu gelişmelerin eş zamanlı yaşandığı bileşik jeopolitik şok senaryoları değerlendirildi.
Bileşik kriz senaryosunda Kütahya ve Uşak, göreli kırılganlık göstergelerinde en yüksek artışın görüldüğü iller olarak öne çıktı. Deniz taşımacılığında yaşanabilecek aksaklıkların ise özellikle bitkisel yağ, yağlı tohum ve yem hammaddelerine bağımlı sektörlerde ilave risk yaratabileceği belirlendi.
Özhelvacı, söz konusu analizlerin gerçekleşmiş üretim kayıplarına ilişkin tahminler sunmadığını, olası krizlerde hangi alanların daha yakından takip edilmesi gerektiğine yönelik önemli göstergeler ortaya koyduğunu belirtti. Her bölge ve il bazında benzer çalışmaların yapılması gerektiğini vurgulayan Özhelvacı, yeni tedarik alanlarının, bağlantısallığın ve ortak koridorların belirlenmesinin önemine dikkat çekti.
74 firmanın katıldığı araştırmada siber güvenlik açığı
EGİAD üyesi 74 firmanın katılımıyla gerçekleştirilen saha araştırmasında, şirketlerin kurumsal hazırlık düzeyleri de incelendi. Araştırmaya göre firmaların yalnızca yüzde 54'ünde siber güvenlik protokolü, yüzde 24'ünde ise yazılı sürdürülebilirlik politikası bulunuyor.
Mikro ölçekli işletmelerin yüzde 69'unda incelenen sürdürülebilirlik uygulamalarından hiçbirinin bulunmadığı belirlendi. Ayrıca firmaların yüzde 69'u ürün veya hizmetlerinin kolayca ikame edilebilir hale geldiğini, yüzde 61'i ise yeni rakip tehdidini öne çıkardı.
EGİAD'dan ekonomik güvenlik için eylem önerileri
Araştırmanın sonuçları doğrultusunda ulusal düzeyde ekonomik güvenlik izleme ve erken uyarı sistemi kurulması, kritik hammaddelerde alternatif tedarikçi ağlarının geliştirilmesi, fizibiliteye dayalı stratejik stok mekanizmaları oluşturulması ve yerli ikame yatırımlarının desteklenmesi önerildi.
Bölgesel düzeyde ise EGİAD koordinasyonunda tedarik istihbaratı platformu geliştirilmesi, Denizli ve Uşak'ta tekstil hammaddeleri için ortak satın alma modelleri oluşturulması, İzmir'de tarım-gıda lojistiği ve depolama altyapısının güçlendirilmesi, Aliağa'da petrokimya entegrasyonuna yönelik yatırım fizibilitelerinin değerlendirilmesi ve KOBİ'lerin siber güvenlik ile sürdürülebilirlik kapasitelerinin artırılması önerileri öne çıktı.
