Yıllar süren cephe felaketleri, Sakarya'da dökülen kan, Büyük Taarruz ile gelen zafer ve küllerinden yeniden doğan bir milletin evlatları... Lozan Antlaşması ile bağımsızlığını tüm dünyaya tescil ettiren yeni Türkiye devleti, 1923 yılının sonbaharında Meclis Hükümeti sisteminden kaynaklanan tıkanıklıklar nedeniyle ciddi bir yönetim krizinin eşiğindeydi. Ali Fethi Bey (Okyar) başkanlığındaki İcra Vekilleri Heyeti'nin istifası ve yeni bir kabinenin kurulamaması üzerine sistem durma noktasına gelmişti.
Ankara'da o gün çetin bir kış akşamı yaşanıyordu
28 Ekim 1923 akşamı Ankara çetin bir kışın eşiğinde, siyasi buhranların ortasındaydı. O akşam Çankaya Köşkü'nde kurulan mütevazı akşam yemeği sofrasında; İsmet Paşa (İnönü), Kâzım Paşa (Özalp), Fethi Bey (Okyar), Kemalettin Sami Paşa, Halit Paşa, Rize Mebusu Fuat Bey (Bulca) ve Afyon Mebusu Ruşen Eşref Bey (Ünaydın) bir araya geldi. Milletin istikbalini ve egemenliğini kayıtsız şartsız millete devretme idealini yıllardır yüreğinde taşıyan Gazi Mustafa Kemal Paşa, yemeğin ortasında o tarihi ve vakur kararını açıkladı: "Efendiler, yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz!"
Atatürk ve İnönü sabaha kadar çalıştılar
Atatürk'ün Nutuk'ta "Yemeği bıraktık. O dakikadan itibaren nasıl hareket edileceği konusunda kısa bir program yaptık" sözleriyle aktardığı o tarihi gecede sofradaki konukların ayrılmasının ardından Gazi Mustafa Kemal Paşa ile İsmet Paşa baş başa kaldı. İki dava arkadaşı sabaha kadar sürdürdükleri hummalı çalışma neticesinde, 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nun (Anayasa) 1, 2, 4, 10, 11 ve 12. maddelerinde köklü değişiklikler öngören tasarıyı hazırladı. Tasarının en hayati maddesi ise hiç şüphesiz Anayasa'nın birinci maddesine eklenen "Türkiye Devletinin şekli Hükümeti, Cumhuriyettir" ibaresi oldu.
TBMM'de çınlayan "Yaşasın Cumhuriyet!" sesleri
29 Ekim 1923 Pazartesi günü saat 18.00'de toplanan TBMM Genel Kurulu'nda Anayasa Komisyonu'nun hazırladığı tasarı görüşülmeye başlandı. Yahya Kemal'in deyimiyle "milletin kendi mukadderatını bizzat eline aldığı" o tarihi oturumda yapılan coşkulu konuşmaların ardından teklif, saat 20.30'da mecliste hazır bulunan 158 milletvekilinin tamamının oy birliğiyle kabul edildi. Meclis salonu "Yaşasın Cumhuriyet!" sesleri ve alkışlarla inlerken, hemen ardından yapılan gizli oylamada Gazi Mustafa Kemal Paşa oy birliğiyle Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi.
101 pare top atışıyla müjdelendi
Cumhurbaşkanı seçildikten sonra kürsüye çıkan Mustafa Kemal Paşa, konuşmasını "Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır" sözleriyle tamamlayarak yeni devletin vizyonunu dünyaya ilan etti. 30 Ekim 1923'te ise İsmet Paşa (İnönü) Başbakanlığında Cumhuriyet'in ilk kabinesi kurularak kamuoyuna duyuruldu. Ankara Kalesi'nden ve yurdun dört bir yanından atılan 101 pare top atışıyla müjdelenen Cumhuriyet, Türk milletinin bin yıllık tarihine kazınan en büyük bağımsızlık abidesi haline geldi.
