İzmir’in bilinen en eski yerleşim alanı Yeşilova Höyüğü’nde sürdürülen kazılar, kentte 8 bin 500 yıl önce yaşayan insanların gündelik hayatına ışık tutuyor. Kazılarda çipura ve midye tüketen, balıkçılığı örgütlü şekilde yapan, sürme ve takılar kullanan, ayrı evlerde yaşarken ortak mutfaklarda bir araya gelen bir toplumun izleri ortaya çıkarıldı. Binlerce yıl önce büyük bir yangınla yok olan yerleşimin yapı ve taşlarındaki izler de günümüze kadar ulaştı.
İlk İzmirlilerin ortak mutfağı ortaya çıktı
İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin de destek verdiği Yeşilova Höyüğü kazılarının 2026 etabında özellikle Neolitik Dönem yerleşimine odaklanıldı. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Ege Üniversitesi adına, Kazı Başkanı Doç. Dr. Zafer Derin yönetiminde sürdürülen çalışmalara İzmir Büyükşehir Belediyesi, İzmir Ticaret Odası ve Bornova Belediyesi de destek veriyor.
Kazılarda günlük yaşamın önemli parçalarından biri olan açık mutfak işliği ortaya çıkarıldı. Alanda farklı özelliklere sahip ocak ve fırınların yanı sıra çok sayıda çanak ve çömlek bulundu.
Evlerin içinde ailelere ait ocak ve fırınlar bulunmasına rağmen, yerleşimin dışında ortak kullanılan mutfak alanlarının da oluşturulmuş olması dikkat çekti. Kazı Başkanı Doç. Dr. Zafer Derin, bu alanları günümüzdeki köylerde görülen ortak üretim kültürüne benzetti.
Derin, ortak mutfakların toplumun sosyal yapısına ilişkin de önemli ipuçları sunduğunu belirterek, Yeşilova’da yaşayanların “birlikte yaşamı şekillendirme” konusunda gelişmiş bir toplumsal yapıya sahip olduğunu ifade etti.
Sofralarında çipura ve midye vardı
Yeşilova Höyüğü’nde ortaya çıkarılan bulgular, 8 bin 500 yıl önceki İzmir mutfağıyla günümüz Ege mutfağı arasında dikkat çekici benzerlikler bulunduğunu gösteriyor.
Tarım ve hayvancılığın yanı sıra deniz kaynaklarından da yoğun şekilde yararlanan topluluğun balıkçılığı organize biçimde yaptığı belirlendi. Kazılarda bulunan ağ ağırlıkları, balıkçılığın yerleşik yaşamın önemli faaliyetlerinden biri olduğunu ortaya koydu.
Kazı Başkanı Zafer Derin, deniz ürünlerinin yoğun tüketildiğini belirterek çipuranın dönemin sofralarında önemli bir yere sahip olduğunu söyledi. Derin, Yeşilova’da yaşayan insanların günümüz Ege toplumundan çok farklı olmadığını belirtti.
8 bin yıllık sürme kalemi bulundu
Yeşilova Höyüğü, ilk İzmirlilerin yalnızca nasıl beslendiğini değil, nasıl süslendiğini de ortaya koyuyor.
Önceki kazı sezonlarında yaklaşık 8 bin yıl öncesine tarihlenen ve özel olarak biçimlendirilmiş bir sürme kalemi bulundu. Çok sayıda takı ve takı kabının da ortaya çıkarılması, kişisel süslenmenin dönemin günlük yaşamında önemli olduğunu gösterdi.
Sürmede kullanılan siyah maddenin karbon içerikli bir malzeme olabileceği belirtilirken, sürme kaleminin ince bir taşın özel olarak işlenmesiyle hazırlandığı tespit edildi.
Ayrı evlerde yaşadılar, ortak yaşam kurdular
Yeşilova’da bulunan mimari kalıntılar, topluluğun birbirinden bağımsız evlerde yaşadığını gösteriyor. Kırma çatılı evlerde sürdürülen bireysel yaşamın yanında ortak kullanım alanlarının bulunması ise topluluk içindeki dayanışmaya ilişkin önemli bilgiler sunuyor.
Yemek hazırlama ve üretim faaliyetlerinin bazı bölümleri ortak alanlarda gerçekleştirilirken, balıkçılık gibi faaliyetlerin de birlikte yürütüldüğü anlaşılıyor.
Zafer Derin, Yeşilova’daki toplumun savaş araçlarına ilişkin bir bulguya rastlanmadığını belirterek, barış ve özgürlük kavramlarının öne çıktığını söyledi. Derin, ayrı evlerde yaşama tercihinin de özgür yaşam anlayışına işaret ettiğini belirterek bunun “tam bir Egeli özelliği” olduğunu ifade etti.
Kırılan eşyalarını yeniden kullandılar
Kazı bulguları, Yeşilova sakinlerinin ellerindeki kaynakları değerlendiren bir yaşam biçimine sahip olduğunu da ortaya koyuyor.
Öğütme taşları kırıldığında dahi tamamen atılmadığı, yapıların duvarlarında yeniden kullanıldığı belirlendi. Bu durum, dönemin insanlarının kullandıkları malzemeleri farklı amaçlarla değerlendirdiğini gösteriyor.
Alet yapımında kullanılan taşlar ise Yeşilova topluluğunun yalnızca yakın çevresiyle sınırlı bir yaşam sürmediğine işaret ediyor. Ege adalarından getirildiği belirlenen sert taşların kullanılması, ilk İzmirlilerin Ege coğrafyasının farklı noktalarıyla bağlantı kurduğunu ortaya koyuyor.
Binlerce yıl önceki yangının izleri hâlâ duruyor
Yeşilova Höyüğü’nde gündelik yaşamın yanı sıra büyük bir felaketin izleri de günümüze ulaştı.
Arkeolojik katmanlar, topluluğun aynı bölgede köylerini defalarca yeniden kurduğunu gösteriyor. Ancak yerleşimin son dönemlerinden birinin büyük bir yangınla sona erdiği belirlendi.
Kazı alanında bulunan yanmış taşlar ve duvar kalıntıları, yangının yüksek sıcaklıkta gerçekleştiğine işaret ediyor. Zafer Derin, bazı duvarların dahi eridiğini belirterek yerleşimin büyük bir yangınla son bulduğunu ifade etti.
Yeşilova’da en az 500 kişilik topluluk
Kazı alanında yerleşik yaşama ait kalıntılar, bugünkü toprak yüzeyinin yaklaşık 1,5-2 metre altında bulunuyor. Bölgenin alüvyonla kaplı olması kazı çalışmalarını zorlaştırırken, bugüne kadar yaklaşık 2 bin 500-3 bin metrekarelik alanda çalışmalar yürütüldü.
Mevcut bulgulardan hareketle Yeşilova’da en az 500 kişilik bir topluluğun yaşamış olabileceği değerlendiriliyor. Ancak Kazı Başkanı Zafer Derin, kesin nüfus tespiti için henüz erken olduğunu vurguluyor.
Yaklaşık 70 bin metrekarelik geniş bir alanda sürdürülen kazıların İzmir’in geçmişini daha da eski dönemlere taşıyabilecek bulgular ortaya çıkarabileceği belirtiliyor.
“İzmir’in ilk Egelileri, ilk İzmirlileri”
Yeşilova Höyüğü’nde 2005 yılından bu yana devam eden kazılar, İzmir’in tarihinin yalnızca binlerce yıllık yapılar ve kalıntılardan ibaret olmadığını, kentin ilk yerleşik sakinlerinin gündelik yaşamına ilişkin ayrıntıları da ortaya çıkarıyor.
Çipura ve midye tüketen, sürme ve takılar kullanan, ayrı evlerde yaşayan ancak ortak mutfaklarda buluşan, balıkçılığı birlikte yapan ve kullandıkları eşyaları yeniden değerlendiren topluluğun izleri, 8 bin 500 yıl sonra yeniden gün yüzüne çıkıyor.
Kazı Başkanı Doç. Dr. Zafer Derin, Yeşilova’da yaşayan toplumun günümüz Ege kültürünün erken temsilcilerinden biri olabileceğine dikkat çekerek, “Bu toplum belki günümüzdeki Ege toplumunun da öncüleri ve başlangıcı. İzmir’in ilk Egelileri, ilk İzmirlileri diyebiliriz” dedi.
