Yatırım yaparken, kumar oynamak ya da piyango bileti almayı düşünürken iki güçlü duygu kararlarımızı etkiliyor: Potansiyel kaybın yumruk gibi gelen acısı ve ‘ya başka türlü yapsaydım’ diye içkemiren pişmanlık. On yıllardır bilim insanları bu iki gücü ayrı ayrı inceliyordu.
Amerika merkezli Journal of Risk and Uncertainty dergisinde yayımlanan yeni bir çalışma ise, deney koşullarında her ikisinin aynı anda etkili olduğunu ve ‘kayıp korkusunun pişmanlıktan daha ağır bastığını’ gösterdi.
Dönen çarklar ve deney tasarımı
Araştırma kapsamında Pennsylvania Üniversitesi’nin Ekonomi, Yönetim ve Müzayede Laboratuvarı'nda 13 oturum düzenlendi, toplam 228 katılımcı yer aldı. Araştırmacılar, olası kazanç ve olasılıkları gösteren iki dairesel 'dönen çark' gösterdi. Katılımcılar birini seçip döndürüyor, çıkan sonuç o gün alacakları ücretin bir kısmını belirliyordu.
Herkes 350 puanlık bir başlangıç bakiyesiyle başladı (bazı oyunlarda kayıp riski vardı). Puanlar 50 puan, 1 dolar oranında nakde çevrildi. Ortalama kazanç 23 dolar oldu.
Her katılımcı, farklı büyüklükte kayıp riski taşıyan üç farklı çark çiftiyle karşılaştı. Çiftlerden biri her zaman bir miktar kayıp riski içeriyordu. Diğer çark ise 15 tur boyunca giderek daha az riskli hale geldi ve sonunda sadece kazanç ihtimali sundu. Bu tasarım sayesinde araştırmacılar, katılımcıların davranışının tam olarak ne zaman değiştiğini tespit edebildi.
Geri bildirim türleri ve karar davranışı
Katılımcılar üç farklı geri bildirim koşuluna ayrıldı:
Hiç geri bildirim yok: Seçim yapıldı ama sonuç gösterilmedi. Karşılaştırma imkanı olmadığı için davranışlar daha çok kayıptan kaçınma modeline uydu.
Kısmi geri bildirim: Sadece kendi çarkının sonucu görüldü, diğerinin ne vereceği gösterilmedi.
Tam geri bildirim: Her iki çark da döndü. Katılımcılar hem ne kazandıklarını hem de neyi kaçırdıklarını tam olarak gördü. Bu koşul pişmanlığı en çok tetikleyen senaryoydu ve veriler bunu açıkça gösterdi.
Geri bildirim devreye girdiğinde katılımcıların kararları hem kayıptan kaçınma hem de pişmanlık tarafından şekilleniyordu. Sadece kayıptan kaçınma ile açıklanamayacak tercihler ortaya çıktı. Pişmanlık istatistiksel olarak anlamlıydı ancak bu deneyde kayıp korkusunun yanında ikincil kaldı.
Cinsiyet farkları ve genel bulgular
Çalışmada kadınların ‘pişmanlıktan kaçınmaya’ daha yatkın, erkeklerin ise bazı koşullarda ‘doğru kararın sevincini yaşama’ eğiliminde olduğu görüldü. Kadınlar ayrıca erkeklere göre daha fazla kayıptan kaçınma gösterdi.