İstanbul’dan Mekke’ye uzanması planlanan büyük proje
2 Mayıs 1900’de yayımlanan bir irade-i seniyye ile resmen başlatılan Hicaz Demiryolu’nun inşasına aynı yıl Eylül ayında Şam’da törenle başlandı. Toplam 1400 kilometre olarak planlanan hat, Şam’dan Medine üzerinden Mekke’ye kadar uzanacak şekilde tasarlandı. Projenin tamamlanması halinde İstanbul’dan kutsal şehirlere kesintisiz demiryolu bağlantısı sağlanacak, böylece hem ulaşım kolaylaşacak hem de Osmanlı’nın bölgedeki etkisi güçlenecekti.
Hem dini hem stratejik bir hedef
Hicaz Demiryolu’nun temel amacı, hac ibadetini yerine getirmek isteyen Müslümanlar için yolculuğu daha güvenli ve hızlı hale getirmekti. Ancak uzmanlara göre proje yalnızca dini bir hizmet değil, aynı zamanda stratejik bir devlet politikasıydı. Demiryolu sayesinde Osmanlı, Arap yarımadasındaki askeri sevkiyatı hızlandırmayı ve merkezi otoriteyi daha güçlü şekilde hissettirmeyi amaçlıyordu. Bu yönüyle proje, dönemin en kapsamlı jeopolitik yatırımlarından biri olarak değerlendiriliyor.
Medine’ye kadar ulaştı, Mekke’ye varamadı
Hattın 1464 kilometrelik bölümü 1908 yılında tamamlanarak Medine’ye kadar ulaştı ve dönemin padişahı II. Abdülhamid tarafından resmi törenle açıldı. Ancak demiryolu hiçbir zaman Mekke’ye ulaşamadı. Uzmanlara göre bu durumun arkasında hem yerel hem de siyasi nedenler bulunuyordu. Bölgedeki bazı Bedevi kabilelerin demiryoluna yönelik saldırıları, projenin güvenli şekilde ilerlemesini zorlaştırdı. Ayrıca Mekke Şerifi Hüseyin bin Ali’nin bölgedeki siyasi etkisi de önemli bir engel olarak öne çıktı. Bedevi toplulukların, hacıların ulaşımında kullanılan deve taşımacılığından ekonomik gelir elde ettiği ve demiryolunun bu sistemi tehdit ettiği de belirtiliyor.
Siyasi çekişmeler ve imparatorluğun zayıflaması
Demiryolunun tamamlanamamasında yalnızca yerel direnç değil, Osmanlı İmparatorluğu’nun iç ve dış siyasi gelişmeleri de etkili oldu. 1909’da II. Abdülhamid’in tahttan indirilmesi, ardından Jön Türklerin iktidara gelmesi ve Birinci Dünya Savaşı süreci, projenin devamını imkânsız hale getirdi. Savaş yıllarında bölgenin İngiltere ve Fransa tarafından işgal edilmesiyle birlikte Hicaz Demiryolu büyük ölçüde işlevsiz kaldı ve zamanla kullanılamaz hale geldi.
Tamamı Osmanlı kaynaklarıyla finanse edildi
Hicaz Demiryolu’nun dikkat çeken yönlerinden biri de yabancı sermaye kullanılmadan inşa edilmiş olmasıydı. Proje, Osmanlı bütçesi, Ziraat Bankası kredileri ve dünya genelindeki Müslümanlardan toplanan bağışlarla finanse edildi. Bağış kampanyaları, imparatorluk genelinde kurulan yardım komisyonları aracılığıyla yürütüldü. Dönemin padişahı II. Abdülhamid’in de projeye kişisel katkı sağladığı ve bağış kampanyasının öncülüğünü yaptığı biliniyor.
Uzmanlara göre bu finansman modeli, Hicaz Demiryolu’nu diğer Osmanlı demiryolu projelerinden ayıran en önemli özelliklerden biri oldu.
Halifelik ve Panislamizm vurgusu
Hicaz Demiryolu, II. Abdülhamid’in Panislamist politikalarının da önemli bir parçasıydı. Proje, halifelik makamının gücünü görünür hale getirmeyi ve Osmanlı topraklarındaki Müslümanları merkezi otoriteye bağlı tutmayı amaçlıyordu. Ayrıca Arap milliyetçiliğinin yükselişine karşı bir denge unsuru olarak da değerlendirilen demiryolu, İslam dünyasında Osmanlı’nın liderlik iddiasını güçlendiren sembolik bir proje olarak görülüyordu.
Jeopolitik rekabetin parçası
Hicaz Demiryolu, dönemin küresel güç mücadelesinde de önemli bir rol oynadı. İngiltere’nin Mısır üzerindeki hakimiyeti ve Süveyş Kanalı’nın stratejik önemi, Osmanlı’yı alternatif ulaşım ve lojistik hatları geliştirmeye yöneltti. Almanya ile birlikte yürütülen Bağdat Demiryolu projesiyle paralel değerlendirilen Hicaz hattı, İngiltere’nin bölgedeki etkisini sınırlama hedefi açısından da stratejik bir araç olarak görülüyordu.
Bugün yeniden gündemde
Türkiye, Suriye, Ürdün ve Suudi Arabistan arasında yapılan görüşmelerle Hicaz Demiryolu’nun yeniden canlandırılması fikri yeniden gündeme geldi. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı düzeyinde yapılan açıklamalarda, tarafların bir mutabakat zaptı üzerinde uzlaştığı belirtilmişti. Planlamalara göre önceliğin Suriye hattındaki eksik bölümün tamamlanmasına verilmesi, ardından Ürdün ve diğer güzergâhlara yönelik çalışmaların ilerletilmesi hedefleniyor.
Akabe ve Kızıldeniz bağlantısı hedefleniyor
Projeyle Türkiye’nin Ürdün üzerinden Akabe Limanı aracılığıyla Kızıldeniz’e erişiminin güçlendirilmesi ve bölgesel lojistik hatların yeniden canlandırılması amaçlanıyor. Ayrıca Suriye üzerinden karayolu ve demiryolu taşımacılığının yeniden aktif hale getirilmesi de planlar arasında yer alıyor.
Bir asır sonra tamamlanabilir mi?
Uzmanlara göre Hicaz Demiryolu’nun yeniden hayata geçirilmesi, yalnızca teknik bir altyapı projesi değil, aynı zamanda siyasi ve ekonomik koordinasyon gerektiren çok katmanlı bir süreç. Bölgedeki siyasi istikrar, finansman kaynakları ve uluslararası ilişkiler bu projenin geleceğini belirleyecek en kritik unsurlar olarak öne çıkıyor.
Sonuç
Bir zamanlar Osmanlı’nın en büyük vizyon projelerinden biri olan Hicaz Demiryolu, bugün yeniden canlandırılma ihtimaliyle tarih sahnesine geri dönmüş durumda. Ancak bir asır önce yarım kalan bu “rüyanın” gerçeğe dönüşüp dönüşmeyeceği, bölgesel dengelerin ve uluslararası iş birliklerinin seyrine bağlı olacak.