İş başvurularında geçmişte yalnızca ağır ve riskli meslek gruplarında karşılaşılan “madde testi” uygulaması artık çok daha geniş bir alana yayılıyor. Son dönemde birçok şirketin işe alım süreçlerinde bu testi standart prosedür haline getirmeye başladığı belirtilirken, adaylar hem yasal boyutu hem de gizlilik konusunu merak ediyor.
Madde testi artık sadece riskli mesleklerle sınırlı değil
Önceden daha çok ağır sanayi, sürücülük ve güvenlik gibi iş güvenliği açısından kritik alanlarda talep edilen madde testleri, bugün beyaz yaka pozisyonlar da dahil olmak üzere farklı sektörlerde gündeme gelmeye başladı. İşverenlerin bu yöndeki yaklaşımında, artan uyuşturucu operasyonları ve işyeri güvenliği tartışmalarının etkili olduğu ifade ediliyor.
Sağlık raporlarına eklenen testler bazı şirketlerde yazılı prosedür olarak uygulanırken, bazı firmalarda ise mülakatın ileri aşamalarında adaylara sunulan zorunlu kriterler arasında yer alıyor.
Özel laboratuvarlara talep belirgin şekilde arttı
İşveren taleplerindeki artış, özel laboratuvarlara yapılan başvurulara da doğrudan yansıdı. Laboratuvar firmalarından gelen bilgilere göre son dönemde test taleplerinde 6-7 katlık bir yükseliş yaşanıyor.
Birçok laboratuvar şirketlerle toplu test anlaşmaları yaparken, bazıları kurumsal paket programları oluşturmaya başladı. İstanbul’da günlük işveren kaynaklı tarama testlerinin on binlerle ifade edildiği belirtiliyor. Test ücretlerinin ise çoğu merkezde 2 bin liranın üzerine çıktığı görülüyor.
Hangi kurumlar ve sektörlerde uygulama yaygınlaşıyor?
Madde testi uygulamasının özellikle stratejik ve güvenlik hassasiyeti bulunan kurumlarda daha katı şekilde uygulandığı dikkat çekiyor:
-
TÜPRAŞ – Kurum, stajyerler dahil olmak üzere adaylara yönelik test uygulamasını doğruladı.
-
Belediye ulaşım iştirakleri – Düzenli testlerin başlatıldığı ve son yıllarda madde kullanımı nedeniyle iş akdi fesihlerinin yaşandığı belirtiliyor.
-
TCDD – İşe alım kriterlerinde madde kullanımına yönelik kontrollerin öncelikli hale geldiği ifade ediliyor.
-
Savunma sanayii kuruluşları – ASELSAN, HAVELSAN, ROKETSAN ve TUSAŞ gibi kurumlarda güvenlik politikaları kapsamında sistematik test uygulamalarının artırıldığı aktarılıyor.
-
Küresel şirketler – ExxonMobil, BP, UPS ve FedEx gibi uluslararası firmalarda bu testlerin uzun süredir standart uygulama olduğu biliniyor.
İşveren madde testi isteyebilir mi?
İşverenin işe alım sürecinde madde testi talep etmesi hukuken tamamen yasak değil. Ancak hukukçular bu uygulamanın belirli sınırlar içinde değerlendirilmesi gerektiğini vurguluyor:
-
İşin niteliği – Test talebinin, adayın yapacağı iş ile doğrudan bağlantılı olması gerekiyor. İş güvenliği, kamu güvenliği ya da yüksek riskli görevler bu kapsamda değerlendiriliyor.
-
Açık rıza – Adaydan mutlaka açık ve bilgilendirilmiş rıza alınmalı. Zorlayıcı veya örtülü onay hukuken sorun yaratabiliyor.
-
Gizlilik – Keyfi test talepleri özel hayatın gizliliği ihlali iddialarına yol açabiliyor.
-
İş Kanunu boyutu – İşyerinde uyuşturucu kullanımı veya bulundurulması, İş Kanunu kapsamında işverene tazminatsız fesih hakkı doğurabiliyor.
